Prof. dr. Pieter W. Adriaans over ‘vooruitdenken’

‘Je moet een toekomst kiezen die het verleden zinvol maakt’

Door Dick W.A. Maes Broekema

‘Determinisme is een filosofisch concept dat stelt dat elke gebeurtenis of stand van zaken veroorzaakt is door eerdere gebeurtenissen volgens de causale wetten die de wereld regelen en beheersen’, is een omschrijving van Wikipedia die regelrecht in strijd is met de gedachtewereld van prof. dr. Pieter Adriaans. Hij vindt de toekomst belangrijker dan het verleden. ‘Deterministische systemen doen altijd hetzelfde’, aldus Adriaans. ‘Als je iets nieuws wilt, moet je je overleveren aan het onbekende en het begrip toeval inbouwen. Je moet toekomst denken in de richting van je doel, al moet je daarvoor wel de omstandigheden creëren. Iemand die graag een leuke vrouw wil ontmoeten, bijvoorbeeld, heeft daarvoor eerder de kans in Parijs, dan in de Sahara. Je levert je over aan het onbekende, maar wel met de maximalisatie die er voor zorgt dat je krijgt wat je wilt. Heel belangrijk voor bedrijven die een beeld van de toekomst willen scheppen’.

De laatste maanden is Adriaans veel bezig geweest met het begrip tijd, een begrip dat voor hem heel andere betekenissen heeft gekregen sinds de wetenschapper op de Azoren verblijft. ‘Bijna niemand hier houdt zich aan de tijd. Als ik hier met vrienden muziek ga maken kan het uren duren voor je de hele band bij elkaar hebt, maar als we compleet zijn, kunnen we geweldig musiceren. Tijd is hier niet belangrijk. Wel het doel. Daar kunnen Europeanen nog wat van leren’.

Uitputting

Dat het doel vaak belangrijker is dan de manier waarop dat wordt bereikt heeft Adriaans al vaak aan den lijve ondervonden. In 2000 ondernam hij een zeereis met een computergestuurde boot, De Syllogic. Pieter Adriaans (62) – filosoof, wiskundige, ondernemer, musicus en schilder – wilde altijd al meedoen met een trans-Atlantische solozeilrace. In genoemd jaar verkocht hij zijn bedrijf en van het geld dat hij daaraan overhield, financierde hij met zijn vriend en zakenpartner Dolf Zantinge het project Robosail. Er werd een boot ontwikkeld die bestuurd zou moeten worden met intelligente autonome computersystemen. De technische voorbereidingen duurden jaren. Al enkele dagen na de start in Plymouth brak er een enorme storm uit, waardoor hij de giek van zijn boot verloor. Dat was de reden dat het systeem niet meer werkte en de solozeiler al het werk zelf moest doen. Door uitputting was hij gedwongen om uit te wijken naar de Azoren, waar hij liefde opdeed voor deze eilandengroep.

Hij verblijft er nu vaak met zijn vrouw Rini op São Jorge, waar hij een atelier bezit (De Kaasfabriek). Filosoferend over de zeereis van zijn leven beaamt hij: ‘Bij dit project hebben we één grote fout gemaakt. We hebben ons geconcentreerd op de technologie en niet op het doel. We hebben geen rekening gehouden met het toeval en dachten dat de technologie ons in een winnende positie zou brengen. Hadden we het begrip ‘toeval’ ingecalculeerd dan was het project wellicht anders gelopen’. Factoren als tijd en toeval spelen sindsdien een grote rol in het filosofische denken van de wetenschapper.

Toeval

‘Ondernemingen houden over het algemeen geen rekening met het toeval. Veel bedrijven hebben een dichtgetimmerd plan en dan is toeval je vijand. Vergelijk het met iemand die binnen tien minuten de trein moet halen en daar een mooi schema voor heeft gemaakt. Twee minuten je tas inpakken, vijf minuten met de bus mee, twee minuten door het station lopen en dan nog één minuut om het perron te halen. Er hoeft maar heel weinig te gebeuren of dat plan wordt door een onbekend toeval aan flarden geschoten.

Als je de creativiteit van het toeval niet inbouwt, ben je als bedrijf kwetsbaar. De toekomst ligt open en die openheid moet je open laten. Want mensen en organisaties zijn kwetsbaar, zodra ze denken alles onder controle te hebben. Het lijkt heel voor de hand liggend om Just In Time Planning te doen, maar als je daarbij niets aan het toeval overlaat en alles controleert, hoeft er niet veel te gebeuren om markten te verliezen. Je wordt dan gedwongen om ten koste van veel energie distributiepatronen opnieuw te organiseren’.

Onkwetsbaar

Een ander gevaar dat de professor bij het ‘vooruitdenken’ signaleert is, als organisatie denken dat je onkwetsbaar bent. Daar zijn veel voorbeelden van. ‘Zoals Nokia een aantal jaren geleden. Die hadden de markt in handen en kwamen eenvoudig niet op het idee om telefoons te verbinden aan computersystemen. Denken dat je onkwetsbaar bent leidt altijd tot disruptieve reacties. Op het moment dat je als organisatie je niet meer voor kunt stellen dat het ook anders kan, is de kans groot dat die wereld instort en je de draad kwijt bent. Dat gold voor zowel de Franse koning Lodewijk de Zestiende als filmproducent Weinstein. Wie vooruitdenkt moet altijd buiten de kaders blijven denken. Zoals Andrew Grove van Intell ooit zei: ‘Only the paranoid survive’.’

Diepe

In zekere zin is Adriaans dan ook een voorstander van een zekere vorm van chaos in bedrijven. Sterker nog… fouten maken vindt hij niet erg. ‘Als je vooruitdenkt – zoals Faster Forward in haar slogan heeft staan – zonder een foutkans in te bouwen en je organisatie zo inkapselt dat je geen fouten kunt maken, dan ga je als organisatie dood. Als ik terugkijk in mijn verleden zijn alle fouten die ik heb gemaakt onderdeel van het verhaal dat ik nu kan vertellen. Door fouten ben ik op de Azoren terechtgekomen. Veel bedrijven durven de sprong in het diepe niet te wagen. Juist daardoor heb de mooiste dingen beleefd die ik anders niet beleefd zou hebben. Waarbij de professor onmiddellijk aangeeft dat ordening natuurlijk wel noodzakelijk is. ‘Dat is ook onderdeel van vooruitdenken’ besluit hij.

Prof. dr. Pieter W. Adriaans

  • Werkte als ontwikkelaar bij BMS (Bureau Microsoftware)
  • Samen met Dolf Zantinge oprichter van Syllogic
  • Master in de filosofie
  • Doctor in de informatica
  • Professor Lerende en Adaptieve Systemen aan de Universiteit van Amsterdam
  • Fellow of Informatics Institute American University in Washington
  • Eigenaar van het Cultureel Centrum De Kaasfabriek op São Jorge, Azoren, Portugal
  • Schilder met talrijke exposities in binnen- en buitenland
  • Gitarist in de bluesband Bottle, Steel & Co
  • Muzikant in diverse orkesten op het eiland São Jorge.

Meer informatie?

Bekijk ook zijn website, www.pieter-adriaans.com, en profiel van de UVA: http://www.uva.nl/profiel/a/d/p.w.adriaans/p.w.adriaans.html.